• Zapraszam:)
    Zapraszam:)
  • Czytelnia
    Czytelnia
  • Mikołajkowy turniej  szachowy
    Mikołajkowy turniej szachowy
  • Quiz historyczny
    Quiz historyczny
  • Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa
    Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa
  • 2019 Rokiem Gustawa Herlinga - Grudzińskiego
    2019 Rokiem Gustawa Herlinga - Grudzińskiego
  • Warsztaty kulinarne
    Warsztaty kulinarne
  • Nowości z NPRC
    Nowości z NPRC
  • Poszukiwania:)
    Poszukiwania:)
  • Poszukiwania c.d. ...
    Poszukiwania c.d. ...

Historia ksiązki

Drukuj
Opublikowano

 

Materiały piśmiennicze:

1. TABLICZKI GLINIANE - używane przez Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków. Tabliczki były formowane z mokrej gliny w kształcie prostokąta, lekko wypukłego po stronie przeznaczonej do pisania i wklęsłego po odwrotnej. Uformowane tabliczki liniowano przy pomocy sznurka, a następnie przekazywano pisarzowi, który wyciskał na nich znaki pisarskie pałeczką, wykonaną z brązu, kości słoniowej lub bambusa. Po zapisaniu tekstu, Sumerowie suszyli tabliczki na słońcu, a Babilończycy zaś wypalali je.
Na takich tabliczkach został spisany największy epos babiloński, Pieśń o Gilgameszu, odkopany w Niniwie, w pałacu króla asyryjskiego Assurbanipala, panującego w latach 668-631 p.n.e.

2. LIŚCIE PALMOWE - wykorzystywane w Indiach. Wydrapane rylcem na powierzchni liścia pismo pocierano sadzą, by w ten sposób uzyskać kontrastowy obraz tekstu.

3. WSTĘGI JEDWABIU, BAMBUSOWE DESECZKI - używane przez Chińczyków, którzy malowali swoje znaki na tych materiałach pędzelkami z końskiego włosia, maczanymi w tuszu.

4. TKANINA - na niej swoje pismo haftowali Partowie, zamieszkujący w starożytności na terenie Iranu.

5. ŁYKO LIPOWE - wykorzystywane przez Rzymian; po łacinie liber, stąd później nazwa ta przeszła u nich na książkę.

6. DESZCZUŁKI Z DREWNA BUKOWEGO - używane przez Germanów (w języku niemieckim książka - das Buch pochodzi od die Buche, czyli buk).

7. KORA BRZOZOWA I LIPOWA - wykorzystywana przez Słowian (pradawne kien i kna oznaczało 'pień', stąd polska księga i rosyjska kniga).

8. KAMIEŃ - w starożytności wykuwano na nim przy pomocy dłuta napisy dekoracyjne, epitafia, ustawy państwowe, umowy, a nawet teksty kronikarskie. Używano piaskowca, marmuru, wapienia, ale także twardsze minerały, takie jak granit czy bazalt. Słynny Kodeks Hammurabiego został spisany właśnie na stelli diorytowej.

9. TABLICZKI OŁOWIANE - stosowane w Grecji, na Cyprze, w Italii oraz na terenie dawnej Kartaginy. Odkryto takie tabliczki z wyrytymi zaklęciami i tekstami magicznymi, które wkładano zmarłym do grobu lub wrzucano do rzeki. Znaleziony pod Atenami najstarszy list grecki, pochodzący z IV w. p.n.e., został napisany na tabliczce ołowianej.

10. SKORUPY Z NACZYŃ GLINANINYCH, zwanych ostraka - używane przez starożytnych Greków, którzy posługując się rylcami sporządzali na nich rachunki, notatki, prowadzili korespondencję. W szkole skorupy służyły dzieciom do nauki pisania i rachowania. Przy pomocy tych skorup Ateńczycy załatwiali także ważne sprawy państwowe. W czasie sądu, zwanego ostracyzmem, skazywali oni w tajnym głosowaniu na wygnanie przywódców, polityków, wypisując ich nazwiska na glinianych skorupkach.

11. TABLICZKI WOSKOWE (łac. tabula cerata)- stosowane w czasach późniejszych w Grecji i w Rzymie do podręcznego sporządzania notatek i prowadzenia rachunków. Wyrabiane były z twardych gatunków drzew (bukszpan, dąb, buk); posiadały prostokątne pole w środku, niższe od krawędzi, które wypełniano woskiem. Pisano na nim metalowym rylcem, zwanym u Rzymian stilus (stąd późniejszy termin - 'styl'). Jeden koniec rylca, ostro zakończony, służył do rycia liter w wosku, a drugi, rozszerzony na kształt łopatki, używano do zacierania zbędnego tekstu, dzięki czemu tabliczki można było wielokrotnie używać.
Do naszych czasów dochowała się w niezłym stanie spora liczba tabliczek. Najwięcej (ok. 150) pochodzi z przełomu er, a odkopano je w latach 1875 - 1876 w Pompejach, w domu właściciela giełdy aukcyjnej, Lucjusza Jakunda. W Polsce, w miejskim archiwum w Toruniu, znajdują się tabliczki, zawierające protokoły władz miejskich z XIV wieku. W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się zbiór 5 tabliczek, ozdobiony na zewnętrznych okładzinach godłami Jagiellonów i nożycami, z datą 1497 r. Tabliczki te służyły jako notatnik krakowskiemu cechowi krawieckiemu.

12. PAPIRUS - używany w starożytności i wyrabiany z rośliny zwanej przez Egipcjan pap-iur - rosła ona w mulistych rozlewiskach delty Nilu; miała grubą, jak ramię mężczyzny, łodygę, sięgającą 4,5 m wysokości. Egipcjanie wybierali środkową część łodygi i kroili ją na bardzo cienkie paski, które układano na desce obok siebie tak, by wzajemnie przylegały krawędziami. Na tę warstwę nakładano warstwę drugą, ale w kierunku poprzecznym do tamtej. Ułożone na krzyż paski polewano wodą i uderzano po nich kamiennymi młotami lub poddawano działaniu prasy. Pod wpływem silnego nacisku włókna papirusu ulegały zmiażdżeniu, a wydzielający się z nich lepki sok spajał mocno paski. Wyjętą spod prasy powstałą kartę suszono na słońcu, a następnie wygładzano pumeksem, muszlą lub kością słoniową. Żeby nadać kartom większą trwałość i uodpornić na robaki nasycano je olejkiem cedrowym. Ostatnia czynność produkcji polegała na sklejaniu pojedynczych kart w kilkumetrową wstęgę, przy pomocy kleju sporządzanego z wody, octu i mąki.
Na papirusie pisano początkowo pędzelkiem trzcinowym, którego koniec rozgryzano w zębach. Później weszło w użycie pióro trzcinowe, zwane calamus, które maczano w atramencie (łac. ater - 'czarny'), produkowanym z czarnej sadzy i tartej gumy.
Głównym ośrodkiem produkcji papirusu było miasto Memfis, leżące w pobliżu Kairu. Stąd za pośrednictwem portu w Aleksandrii, docierał on do wszystkich krajów leżących nad Morzem Śródziemnym. Najwięcej zużywali go Grecy i Rzymianie.
Papirus jako materiał pisarski używany był bardzo długo. Najstarszy zwój egipski, Papyrus Prisse, przechowywany w Bibliotece Narodowej w Paryżu, pochodzi z 3 tysiąclecia p.n.e. Najdłużej przetrwał w kancelarii papieskiej, gdzie pisano na nim jeszcze w XI w., mimo że od dawna w powszechnym użyciu był pergamin.

13. PERGAMIN - używany przez Żydów, Fenicjan, Greków i Egipcjan. Jako materiał pisarski zdobył dominującą pozycję w Europie dopiero w VIII w. Pergamin wyrabiano ze skór owczych, koźlęcych i cielęcych, a także ze skórek embrionów jagnięcych, z których uzyskiwano bardzo delikatny i cienki pergamin - welin, przeznaczony na modlitewniki. Skóry przeznaczone do wyrobu pergaminu wrzucano na parę dni do dołu wypełnionego gaszonym wapnem. Następnie, po wydobyciu, płukano je w ciepłej wodzie i rozpinano na ramach. Kolejna czynność polegała na oczyszczeniu skór z sierści, resztek tłuszczu i mięsa. Kiedy skóry wyschły, nacierano je miałem wapiennym i kredą oraz wygładzano pumeksem. Na końcu nasycano pergaminy klejem i woskiem, żeby nie rozlewał się po nich atrament. Na specjalne zamówienie barwiono pergaminy na żółto, purpurowo, niebiesko, czasami także na czarno.
W średniowieczu pisano na pergaminie piórami gęsimi i łabędzimi. Od V w. poczęto używać nowego atramentu, zwanego inkaustem. Pisano także atramentem czerwonym (z siarki i rtęci) oraz farbami ze sproszkowanego złota i srebra (sztuka pisania złotem i srebrem to chrysografia), rozpuszczonymi w kurzym białku lub gumie arabskiej.
We wczesnym średniowieczu wyrobem pergaminu trudnili się zakonnicy i używali go na potrzeby własnych skryptoriów. Później zawód ten przeszedł w świeckie ręce tzw. Pergaministów, którzy wytwarzali pergamin także dla kancelarii dworskich oraz na użytek uniwersytetów i osób świeckich.
Najstarsze pergaminy pochodzą z II, III, a nawet z VI w. p.n.e. Odkryto je po II wojnie światowej nad Morzem Martwym.

14. PAPIER - swoją nazwę odziedziczył po papirusie. Jego wynalezienie zawdzięczamy Chińczykom. Tradycja chińska przypisuje to odkrycie wysokiemu urzędnikowi dworu cesarskiego Tsai-Lun, który w 105 r. n.e. wyprodukował papier z włókna roślinnego. Użył do wyrobu bambusu, kory drzewa morwowego, lin konopnych i starych szmat lnianych. Skośnoocy zazdrośnie strzegli swego wynalazku i dopiero w 751 r., w wyniku zwycięskiej bitwy Arabów pod Samarkandą, wzięci do niewoli jeńcy chińscy zdradzili im technologię wytwarzania papieru. Już w 793 r. czynna była papiernia w Bagdadzie.
Do Polski pierwszy papier przywieźli ze sobą w 1325 r. poborcy papiescy celem spisania na nim świętopietrza i dziesięcin. Niedługo potem zaczęła go używać kancelaria królewska na Wawelu, o czym świadczy papierowy list króla Kazimierza Wielkiego z 1337 r., znajdujący się w Archiwum Watykańskim. Najstarszą książką papierową jest Kodeks Kapituły Krakowskiej z 1339 r., w którym spisano akta toczącego się wówczas procesu kościelnego. Pierwsza papiernia na ziemiach polskich została uruchomiona w Gdańsku ok. 1450 r.

Formy książki:

1. ZWÓJ PAPIRUSOWY - była to charakterystyczna postać książki w starożytności. Zwój wywodził się z Egiptu, a Rzymianie nazywali go volumen albo rotulus. Tekst rozpoczynał się na lewym krańcu zwoju i biegł równymi kolumnami ku prawemu krańcowi. Na jedną kartę papirusu przypadały dwie kolumny tekstu; miejsca sklejeń kart ze sobą wypadały na przestrzeniach między kolumnami. Ponieważ początek zwoju był najbardziej podatny na zniszczenie, pierwszej jego karty nie zapisywano. Nazwisko autora i tytuł dzieła wypisywano na końcu zwoju i nazywano explicit (łac. explicare - 'rozwijać'). Początek tekstu nazywano incipit, co oznacza dosłownie - 'zaczyna się'. Końce wstęgi papirusu przymocowywano do drewnianych lub kościanych drążków. Czytelnik trzymał drążki w obu rękach; prawą - rozwijał zwój, a lewą - zwijał. Po przeczytaniu należało volumen z powrotem przewinąć. Żeby się zwój nie rozwinął przewiązywano go tasiemką skórzaną i dla ochrony przed wilgocią przechowywano w glinianych lub drewnianych naczyniach cylindrycznych o nazwie capsa lub bibliotheca.

2. KODEKS - pojawił się na początku II w. n.e. Zamiast sklejać poszczególne karty papirusu w długą wstęgę zaczęto je łamać w połowie i kłaść jedna w drugą, a następnie przeszywać przez środek, tak jak ma to miejsce obecnie w zeszytach szkolnych. Mimo iż książka w nowej postaci była poręczniejsza i trwalsza (wytwarzano ją często z pergaminu odpornego na łamanie), nieprędko zyskała pełne uznanie. Dopiero w IV w. n.e. kodeks zaczął brać górę nad zwojem.
Pokryte jednostajnymi rzędami czarnych liter karty kodeksów miały charakter dość monotonny i prędko nużyły wzrok. By temu zapobiec zaczęto przyozdabiać tekst barwnymi elementami dekoracyjnymi, które uczyniły książki rękopiśmienne wspaniałymi zabytkami sztuki.
Rubrykowanie było najprostszym elementem zdobniczym; polegało na podkreślaniu lub przekreślaniu niektórych wyrazów w tekście czerwonym atramentem dla zaznaczenia ich ważności. Później wypisywano nawet całe słowa i wiersze innym kolorem atramentu.
Inicjał była to pierwsza litera wyrazu wyróżniona spośród innych liter większymi rozmiarami, czasami nawet na całą stronę, wykonana innym niż pozostałe litery kolorem.
W gotyku w inicjały wkomponowane zostały motywy figuralne, które z czasem przybierały z czasem postać malowanych obrazków, zawierających sceny z życia Chrystusa i świętej rodziny. Występują także postaci książąt kościoła i władców, dla których często księgi te były przeznaczone. Owe obrazki, mieniące się barwami czerwieni i złota, nazwano miniaturami.

  ***
EGIPT

Najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z III tysiąclecia p. Chr., co nie wyklucza prawdopodobieństwa, iż Egipcjanie znali pismo już wcześniej. Pismo egipskie czyli hieroglify, należy do najstarszych na świecie i pozostawało tajemnicą aż do 1822 r., kiedy to odczytał je Jean Francois Champollion (1790-1832), posługując się m.in. kamieniem z Rosetty odkrytym w czasie inwazji napoleońskiej na Egipt w 1798 r. Kamień ten zawierał tekst w językach greckim i egipskim.
Hieroglify miały początkowo charakter obrazowy (ideograficzny), co oznaczało iż jeden znak odpowiadał (zazwyczaj) jednemu wyrazowi. Z czasem uległy uproszczeniom, w wyniku którego powstało pismo hieratyczne i pismo demotyczne (zw. ludowym). Hieroglifów używano głównie jako pisma monumentalnego dla tekstów religijnych. Od III w. n.e. język egipski zapisywano alfabetem greckim dodając siedem nowych znaków. Pismo to nazwano koptyjskim (od Koptów - chrześcijan egipskich).

Niewiele informacji zachowało się o zbiorach książek w starożytnym Egipcie. Prawdopodobnie już za Cheopsa istniała instytucja sprawująca funkcję dzisiejszego archiwum i biblioteki. Ślady takiego zbioru zachowały się również z okresu panowania króla Amenchotepa III (1411-1375 r. p. Chr.) i jego syna Amenchotepa IV (1375-1358 p. Chr.). W ruinach królewskiej rezydencji odnaleziono 358 cegiełek glinianych zapisanych pismem babilońsko-asyryjskim, zawierających m.in. listy do obu królów oraz przekłady z mitologii babilońskiej. Wśród znalezisk natrafiono na tajemniczą tabliczkę z imionami Amehotepa III i jego małżonki z tytułem Księga o sykomorze i oliwce. Najprawdopodobniej tabliczka ta była etykietą na pojemniku do przechowywania zwojów papirusów.
Najpopularniejszym rodzajem książki egipskiej była tzw. Księga umarłych, którą wkładano do grobu jako pomoc w wędrówce do królestwa cieni. Treścią jej były teksty święte i modlitwy wzbogacone charakterystycznymi ilustracjami. Księgi takie pisano w Egipcie masowo zostawiając wolne miejsce na wpisanie imienia zmarłego. Fakt ten jest dowodem na to, iż w starożytnym Egipcie istniał handel księgarski.
Historyk grecki Diodor pisał o istnieniu świętej biblioteki zwanej LECZNICĄ DUSZY. Miała ona funkcjonować za czasów Ramzesa II (1348-1281 r. p. Chr.). Biblioteka, której istnienie nie podlega wątpliwości, znajdowała się w Edfu, ośrodku kultu boga słońca - Horusa. Na ścianach sali bibliotecznej wykuto najstarszy katalog biblioteczny zawierający 37 tytułów. Podobna biblioteka istniała w świątyni bogini Izydy na wyspie Philae. W pobliżu Teb natrafiono na dwa groby, z których tytuły podawały słowo bibliotekarz, prawdopodobnie byli to ojciec i syn.

 
MEZOPOTAMIA

W 1845 r. odkryto dawną stolicę państwa asyryjskiego - Niniwę. Pięć lat później natrafiono na bibliotekę króla Assurbanipala. Zachowało się z niej m.in. 20 tys. tabliczek glinianych z charakterystycznym pismem.
Pismo klinowe przejęli Babilończycy po podbiciu Mezopotamii w II w. p. Chr. Używali go jej dawni mieszkańcy Sumerowie. Charakterystyczny kształt pisma był rezultatem żłobienia w tabliczkach z miękkiej gliny rylcem wykonanym z trzciny lub kości o trójkątnym przekroju. Zespoły kresek pionowych, poziomych i ukośnych oznaczały całe wyrazy, z czasem przekształcając się w pismo sylabowe. Po upadku państwa asyryjskiego ustąpiło ono miejsca literowemu pismu aramejskiemu. Charakterystyczny styl utrwalania myśli wynaleziony w Mezopotamii posłużył także do zanotowania innych języków np. Hetytów, Elamitów, perskiego , a nawet armeńskiego. Glina nie była jedynym materiałem do utrwalania myśli, należał do nich także metal np. srebro, po którym pisano rylcem (qantuppi).
Znaczenie znaków pisma klinowego rozszyfrowali niezależnie od siebie w poł. XIX w.: Georg F. Grotefend i Henry Rawlinson (1810-1895).
Pisanie i czytanie pismem klinowym nie było łatwe dla starożytnych mieszkańców Mezopotamii. Nauczyciele pisma i skrybowie stanowili w Babilonii i Asyrii arystokratyczną klasę społeczną, potężniejszą niekiedy od dworzan i samego władcy. Umiejętność czytania i pisania była więc kluczem do władzy i bogactwa.
Bibliotekarze królewscy sporządzili katalog zbiorów uporządkowany wg treści i podzielony na działy. Znalazły się tu dzieła m.in. z zakresu filologii, astrologii i matematyki, nauk przyrodniczych, prawa i teologii. Odkryte tabliczki przyniosły informacje o niezwykłej sympatii króla Assurbanipala do "książek", polecił on swym urzędnikom odnajdywać i przynosić księgozbiory oraz pojedyncze teksty do biblioteki królewskiej.
Jak wykazali specjaliści, w Babilonii kult tradycji piśmienniczej istniał nie tylko za czasów króla Assurbanipala. W XIX w. odnaleziono bibliotekę szkolną przy świątyni w Sippar, a w niej ok. 1022 pozycje piśmiennicze. Z kolei w Nippur odkopano w końcu XIX w. bibliotekę przy świątyni boga Baala odzyskując aż 23 000 tabliczek (tylko część całego zbioru).

Pierwsi czytelnicy i zbieracze książek

Już w IV w. istniał w Atenach mniej lub bardziej rozwinięty handel książką. Pierwotnie tylko autor miał tekst swego dzieła w ręku. Pożyczał go zapewne przyjaciołom, może nawet od razu sporządzał dla nich kilka odpisów. Przyjaciele z kolei przepisywali czasem książkę dla siebie, a później własny egzemplarz pożyczali innym znajomym, którzy sporządzali sobie dalsze kopie. Jeśli dzieło zyskiwało popularność, odpisy wędrujące z rąk do rąk przestawały wystarczać, wówczas autor czy to na prośbę publiczności, czy to z własnej inicjatywy polecał swemu niewolnikowi przygotować większą ich liczbę.
Autor lub jego pomocnik nie oddawali książki za darmo, nabywca musiał pokryć przynajmniej koszty własne. Nie płacono jednak za dzieło, a tylko za czynność sporządzenia odpisu. Czytelnik, jeśli tak wolał, zamiast kupować książkę, mógł ją przepisać sam. Ten sposób rozpowszechniania książki nie wpływał najlepiej na jakość przekazywanego tekstu: liczne odpisy sporządzane bez żadnych ograniczeń z kolejnych odpisów roiły się często od błędów i nie podlegały niczyjej kontroli.
O handlu książką w ścisłym tego słowa znaczeniu można jednak mówić dopiero wtedy, gdy między autorem a jego odbiorcami staje wydawca, zajmujący się zawodowo zarówno produkcją, jak i rozpowszechnianiem książek, które czytelnik może kupić w sklepie. Dla Grecji brak jakichkolwiek dokładnych dat, ale komedia attycka z końca V w. p.n.e. zna już księgarza (dosłownie �sprzedawcę książek�) i księgarnie. Istniał także prawdopodobnie handel zamorski: zapisane po grecku zwoje docierały do najdalszych krańców świata śródziemnomorskiego.
Pierwsze wzmianki o księgozbiorach ludzi prywatnych prowadzą nas do Aten V w. p.n.e. Słyszymy przede wszystkim o bibliotece Eurypidesa, a także o pewnym Eutydemosie, który miał mieć w siebie w domu wiele dzieł najlepszych poetów i filozofów. Księgozbiory te jednak należały jeszcze do wyjątków, a i one nie liczyły zbyt wiele zwojów.
Księgozbiór Arystotelesa jest pierwszym, o którym posiadamy pewne wiadomości. Arystoteles zbiera wszystko, co świadczy o kulturze przeszłości i teraźniejszości. Bibliotekę Arystotelesa odziedziczył po śmierci mistrza jego następca, jeden z najwybitniejszych uczonych starożytności, Teofrast, który z kolei w testamencie przekazał wszystkie książki swemu siostrzeńcowi i uczniowi Neleusowi ze Skepsis. Neleus miał swój spadek sprzedać królowi Egiptu, Ptolemeuszowi II, który wcielił księgozbiór Arystotelesa i Teofrasta do wielkiej Biblioteki Aleksandryjskiej.


Pierwsze rękopisy przybyły do Polski wraz z zagranicznym duchowieństwem jeszcze w czasach panowania Mieszka I. Inne trafiły na dwór Piastów w postaci darów, jak na przykład Ordo Romanorum (Liturgia rzymska), ofiarowana około 1027 r. Mieszkowi II przez księżnę Matyldę Lotaryńską. Zaginiony w XIX w. kodeks zawierał piękną miniaturę przedstawiającą Mieszka II, siedzącego na tronie w stroju koronacyjnym i stojącą obok Matyldę wręczającą mu książkę.
Najstarszą książką, która przywędrowała do Polski, jest niewielkich rozmiarów kodeks pergaminowy pisany po irlandzku. Zawiera on wykaz modlitw i ewangelii, przypadających na poszczególne dni roku. Wypisany na karcie tytułowej rok 800 wskazuje, że rękopis powstał w czasach panowania Karola Wielkiego i wyszedł prawdopodobnie spod ręki kopisty irlandzkiego. Kiedy został przywieziony do naszego kraju i przez kogo, nie wiadomo. Pewne jest natomiast, że już w XIV w. znajdował się w Bibliotece Kapitulnej w Gnieźnie, gdzie jest przechowywany do dziś.
Kodeksy rękopiśmienne wytwarzano aż do połowy XVIII wieku. Jednakże po wynalezieniu i upowszechnieniu druku, stanowiły one jedynie margines wśród masowej produkcji książek, tłoczonych w prasach drukarskich i ilustrowanych tanimi technikami graficznymi.

Get a better hosting deal with a hostgator coupon or play poker on party poker
Copyright © 2020 Biblioteka Szkolna ECKZIU GUBIN. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Joomla! jest wolnym oprogramowaniem wydanym na warunkach GNU Powszechnej Licencji Publicznej.
Copyright 2011 Warto wiedzieć.
Joomla Templates by Wordpress themes free